LỄ HỘI BÀ THU BỒN QUÊ TÔI

Read Time:7 Minute, 52 Second

Trần Phú Đa

Sau nhiều năm sống nơi viễn xứ, tết Bính Ngọ này cả gia đình làm chuyến hành hương về quê thăm mẹ, thăm bà nay đã trên 90 tuổi. Mẹ già yếu từng ngày lại bị té ngã gãy mấy cái xương sườn trước ngày tất niên, nên trông mẹ càng ngày càng yếu hơn nhiều, thế nhưng được con cháu chăm sóc, bà con anh em bè bạn đến thăm hỏi động viên, mẹ dần hồi phục sức khỏe.

Thăm mẹ, thăm lại làng xóm nơi tôi cất tiếng khóc chào đời trong chiến tranh và nghèo khó, làng quê tôi nằm dọc triền sông Thu Bồn, nơi mùa xuân thường diễn ra nhiều lễ hội như truyền thống lễ hội Quán Thế Âm, hội Đình làng, rước nước, bài chòi, đua ghe đầu năm… trong đó lễ hội Bà Thu Bồn luôn để lại trong lòng cư dân sống ven sông và du khách trong và ngoài nước lòng thành kính, ngưỡng mộ. Chính vì vậy mà Bà Thu Bồn có nhiều truyền thuyết, tạo nên sự huyền bí lưu truyền từ đời này sang đời khác.

Truyền thuyết kể lại rằng : “Ngày xưa, rất xa xưa ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn có một người phụ nữ tài đức vẹn toàn, xinh đẹp và giàu lòng nhân ái, Bà thường hay giúp đỡ những người nghèo khó, khi lũ lụt xảy ra Bà thường dấn thân để cứu những người dân gặp tai ương thủy tặc.

Một năm nọ vào mùa lũ, nước sông Thu Bồn thuộc địa phận tỉnh Quảng Nam dâng cao, cuồng phong dữ dội, nước ngập xóm làng, cuốn phăng nhà cửa, hoa màu của người nông dân, Bà đã không ngần ngại hy sinh gian khổ để cứu những người dân vô tội đang hứng chịu tai ương bão táp, trong nạn hồng thủy nhiều thương tâm ấy, bà đã hy sinh.

Có truyền thuyết cho rằng Bà là công chúa Vua Mây. Khi bị giặc ngoại xâm bao vây kinh thành, nhà vua và công chúa chạy lánh nạn, bà bị ngã ngựa chết, xác bà trôi lập lờ trên dòng sông, dân trong làng thương cảm nên đưa bà lên bờ để chôn cất, thờ tự .

Cũng có truyền thuyết kể lại rằng Bà Thu Bồn xưa là nữ tướng của vua Chăm, rất xinh đẹp và tài giỏi, bà có mái tóc đen dài óng mượt, khi bị quân của vua Lê đánh bại, bà phi ngựa chạy về hướng làng Thu Bồn, thì mái tóc dài vướng vào chân Bạch mã, bà tử nạn xác trôi trên dòng sông Thu Bồn, khi phát hiện thi thể của bà dân làng đã đưa lên khâm liệm bằng lá cây và nhập chốn Bồng Lai vào giờ Ngọ ngày 12 tháng 2 âm lịch. Năm đó trời bổng nhiên hạn hán mất mùa, đồng khô cỏ cháy, dân làng cơ cực, lầm than đói khổ, bà đã linh ứng cho mưa thuận gió hòa, cây trái trĩu cành, mùa màng bội thu.

Truy cập vào Google lại thấy chuyện kể bà là nữ tướng của nhà Lê, bị giặc đuổi đánh, khi bà chạy đến làng Trung An Phường Rạnh Nông Sơn thì ngã ngựa, quân thù đuổi kịp giết chết bà và quăng xác bà xuống dòng sông Thu Bồn…

Tuy có nhiều truyền thuyết kể về Bà Thu Bồn, song tất cả đều toát lên đức hạnh và vẻ đẹp của người phụ nữ nhiều tài, lắm đức và là người mẹ của quê hương mang sắc màu tâm linh huyền bí.

Trước tháng 3 năm 1975 Thu Bồn thuộc xã Xuyên Thu Quận Đức Dục Tỉnh Quảng Nam, sau đổi thành xã Duy Tân, rồi xã Thu Bồn Thành Phố Đà Nẵng hiện nay. Cư dân sống quanh lăng Bà hiện tại là làng Thu Bồn Đông, lễ hội tôn vinh vị nữ tướng này đã có lâu đời, dù là một phụ nữ bình thường, một công chúa hay nữ tướng, tựu trung nêu bậc sự hy sinh cao cả của Bà trong chiến tranh hoặc bão lũ, thì dân làng cũng đã phát tâm khâm liệm chôn cất tử tế và thờ cúng như một vị thần linh đã bảo vệ vùng đất ven sông Thu này thoát khỏi thiên tai địch họa, đây là một lễ hội lưu giữ nét đẹp văn hóa làng với nhiều dấu ấn khó phai mờ.

Hồi còn nhỏ tôi thường theo chân cậu tôi và dân làng Phú Đa lủ lượt kéo về Lăng Bà Thu Bồn để dự lễ hội, cùng nhau cầu mong cho Quốc Thái Dân An, mùa màng bội thu, lúc này tuy tết đã qua nhưng hoa quả, áo quần của dòng người trẩy hội tươm tất đã tạo nên một mùa xuân thật đẹp trong năm. Trước đây người dân trong làng đâm trâu, dâng hoa quả lên cúng bà, dần dần về sau dân làng tổ chức lễ hội quy mô hơn, ngoài phần tế âm linh, cúng tiền nhân tiền bối, dân làng còn tổ chức rước sắc phong mà nhà vua đã ban cho Bà về Dinh và Lăng thờ cúng, tổ chức rước nước, thả hoa đăng trên dòng sông tạo nên một dải lụa sáng lung linh.

Sáng hôm sau nhiều trò chơi dân gian, hô hát bài chòi, thi đấu bóng chuyền, thi viết câu đối, làm thơ, nhiều món ăn mang tính đặc trưng quê nhà được bày bán. Vào mùa lễ hội này cá mòi về mé sông rất nhiều, người dân đánh bắt chế biến nhiều món ăn hấp dẫn để mời chào khách thập phương nhâm nhi với ly rượu gạo quê, đông nhất và đầy tiếng reo hò là giải đua thuyền trên sông, quy tụ rất nhiều thuyền đua nam nữ trong và ngoài địa phương tham gia tranh tài, tạo nên một bức tranh sống động và nhiều màu sắc.

Hằng năm tại hai địa phương có cư dân sống đông đúc dọc bên bờ Thu Bồn đó là Dinh Bà Thu Bồn tọa lạc ở làng Trung An Phường Rạnh Nông Sơn và Lăng Bà Thu Bồn ở làng Thu Bồn Thành phố Đà Nẵng hiện nay. Ngay trước cổng Dinh Bà ở Trung An có biển gỗ sơn son ghi dòng chữ : “Nữ khách có tóc dài, xin vui lòng kẹp lại gọn gàng trước khi vào viếng Bà“ để tỏ lòng tôn kính. Lễ hội Bà Thu Bồn không còn thuộc riêng về một địa phương, một triều đại hay một tín ngưỡng nào, mà lễ hội tâm linh này đã ăn sâu vào máu thịt của người dân, nó đã hóa thân thành dáng mẹ hiền thiêng liêng trong tâm thức của bao người.

Được biết dưới triều Nguyễn, Bà Thu Bồn đã được sắc phong là “Mỹ Đức Thục Hạnh Bô Bô Phu Nhân Thượng Đẵng Thần“ Ở Quảng Nam và Đà Nẵng quê tôi mỗi khúc sông, một vùng đồi hay ngọn núi, góc làng đều có một câu chuyện thiêng liêng huyền bí, ẩn chứa biết bao điều qua nhiều thế hệ không phân biệt chính kiến hay tôn giáo. Bà Thu Bồn được danh xưng là mẹ, mẹ của quê hương, của lòng nhân từ và đức độ, những truyền thuyết ghi lại đã nhắc nhở ta cội nguồn và lòng biết ơn, Bà không còn là quá khứ mà là “xuất thần nhập thế“ che chở cho dân làng qua nhiều cơn binh biến, một nén nhang thơm phảng phất đâu đây sự hy sinh của người mẹ đầy quyền năng và nhân từ độ lượng.

Tha hương nhớ mãi dòng sông

Xanh xanh con nước bềnh bồng bóng tre

Thu Bồn ơi

gió vuốt ve

Mắt xưa thôn nữ môi che tóc thề

Tháng hai lễ hội lối về

Trống tuồng giục giã xa quê chạnh lòng

Em còn nhớ em còn mong

Chuyện xưa cổ tích theo dòng lãng du

Thuyền đua sóng vỗ sông Thu

Lệ Bà trẫy hội tiếng ru gợi tình

Bãi cát vàng đẹp nguyên trinh